Sukcesja w biznesie

Sukcesja firmy

Sukcesja przedsiębiorstwa rodzinnego to proces łączący czynniki psychologiczne, ekonomiczne, finansowe oraz prawne, odnoszące się do sytuacji członków rodziny. Sukcesja przedsiębiorstwa ma na celu przekazanie władzy w firmie i jej własności w ręce następnego pokolenia, przy czym celem jest zachowanie rodzinnego charakteru przedsiębiorstwa.

 

Paweł Cioban

radca prawny

email: p.cioban@ostrowski-legal.net

tel: +48 727 591 189

Porozmawiajmy

Cele sukcesji

Dlaczego planowanie sukcesyjne jest takie ważne – cele sukcesji

Potrzeba zaplanowania sukcesji dotyczy praktycznie każdego przedsiębiorcy bez względu na rozpiętość majątku i bez względu na to czy prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą czy też jest wspólnikiem w spółce.

 

Wyzwaniami dla właścicieli podczas planowania sukcesji są m.in. wybór modelu sukcesji, zarządzanie oczekiwaniami i ambicjami członków rodziny oraz doprecyzowanie formy prawnej i reguł, jakimi ma podlegać majątek przed, w trakcie i po zakończeniu procesu sukcesji.

 

Niestety wielu przedsiębiorców nie posiada planu sukcesji ani mechanizmów zabezpieczających przed ryzykiem nagłych zdarzeń. Wiąże się to z ryzykiem powstania chaosu w sprawach biznesowych i spadkowych w przypadku nieoczekiwanej śmierci lub niesprawności kluczowych osób, pełniących funkcje kierownicze.

 

Planowanie sukcesji jest wciąż mało popularne, a brak zainteresowania tym tematem może wyrządzać znaczne szkody w perspektywie długoterminowej. Właściciele firm często zakładają z góry, że ich partnerzy, kadra kierownicza, udziałowcy/akcjonariusze i członkowie rodziny rozumieją ich intencje i zamiary na przyszłość.

 

Jednak brak ustalenia jasno określonych i wymiernych celów, które biorą pod uwagę potrzeby wszystkich interesariuszy (osób i podmiotów związanych z firmą – członkowie rodziny, osoby uczestniczące w zarządzaniu, pracownicy, kontrahenci, banki finansujące, potencjalni inwestorzy), może prowadzić do nieporozumień i sporów biznesowych.

 

Sukcesja jako „transakcja życia”

 

 

Rola planowania sukcesyjnego

Firmy rodzinne w przeważającej większości cechują się niesformal­izowanym systemem relacji, dlatego planując proces sukcesji nestor wraz z kandyda­tem na sukcesora powinni odpowiednio ułożyć relacje wynikające z podziału pracy, delegowania obowiązków, uprawnień decyzyjnych i odpowiedzialności. Z jednej strony muszą one zagwarantować bezpieczeństwo firmy wynikające ze sprawnie działającego mechanizmu organizacyjno-zarządczego, z drugiej strony muszą zagwarantować w najwyższym stopniu łagodne i niedestrukcyjne przejęcie sterów przez sukcesora.

 

Sukcesja jest zadaniem o znaczeniu strategicznym, ponieważ dobrze zorganizowana firma rodzinna jest znacznie mniej wrażliwa na zagrożenia, jakie niesie ze sobą zmiana pokoleniowa w zarządzaniu i we własności. Dlatego precyzyjne planowanie sukcesji i przygotowanie poszczególnych jej etapów, również w wymiarze organizacyjnym, jest jednym z kluczowych czynników udanego transferu władzy.

 

Co jest istotne przy planowaniu sukcesji?

Konstytucja rodzinna. Sfery sukcesji.

Konstytucja rodzinna

Konstytucję Rodzinną można zdefiniować, jako, co do zasady formalny dokument lub zestaw dokumentów o różnym stopniu prawnego związania, który opracowywany jest wspólnym wysiłkiem rodziny i odzwierciedla jej wartości, przekonania, cele, określa zasady działania w biznesie, relacje profesjonalne i ekonomiczne pomiędzy rodziną a firmą rodzinną.

 

Konstytucja ma charakter indywidualny i odzwierciedla potrzeby konkretnej rodziny oraz stanowi pomost między relacjami rodzinnymi, biznesem rodzinnym, a własnością szeroko rozumianych aktywów rodziny i firmy.

 

 

Sfery sukcesji

  • osobowa – dotyczy przekazania funkcji zarządczych (tj. władztwa w firmie)
  • majątkowa – dotyczy przekazania własności majątku, kwestie dziedziczenia

 

 

Warianty przekazania własności

 

 

 

 

Modele sukcesji

W praktyce występuje wiele sposobów przekazania władzy i majątku w zależności od tego ilu jest potencjalnych sukcesorów oraz czy chcą oni i mogą przejąć firmę rodzinną:

  • władza może być przekazana jednemu lub wielu sukcesorom, w zależności od kompetencji, chęci i stopnia zaangażowania w działalność firmy, albo menadżerowi spoza rodziny,
  • przekazanie władzy może być szybkie, stopniowo przyspieszające lub opóźniane (Nestor po sukcesji może być nadal zaangażowany w zarządzanie firmą),
  • władza i majątek mogą być przekazane łącznie lub oddzielnie (niezależnie na rzecz różnych osób).

W ramach doboru środków dla osiągniecia określonego celu zastosowanie mogą mieć m.in. następujące rozwiązania:

  • czysta sprzedaż majątku na rzecz następców lub sprzedaż z odroczoną płatnością lub z zastrzeżeniem określonych praw dla nestora; prawo odkupu,
  • darowizna, zamiana, dożywocie,
  • stopniowe zwiększanie zaangażowania i udziału w zysku sukcesorów z uwzględnieniem ich szkolenia,
  • powierzenie zarządu majątkiem menedżerom (interim managment),
  • dzierżawa majątku.

Narzędzia sukcesji

Testament pomimo rozwoju tej instytucji na gruncie prawa polskiego nie jest narzędziem kompleksowym rozwiązującym wszystkie problemy jakie może napotkać rodzina.

 

Plan sukcesji składa się więc z wielu dokumentów planistycznych obejmujących swym zakresem różnorodne rozwiązania funkcjonalne, tj.:

 

  • konstytucja rodzinna,
  • regulacje majątkowe (testament, darowizny, zapisy windykacyjne, plan podziału majątku),
  • zabezpieczenia finansowe nestora (produkty finansowe, polisy, spłata z firmy),
  • strategia rozwoju przedsiębiorstwa i zmian w organizacji,
  • wycena przedsiębiorstwa rodzinnego,
  • przekształcenie formy organizacyjno-prawnej itp.

 

83% właścicieli firm rodzinnych uznało zmiany w prawie oraz obciążenia podatkowe za największe wyzwanie (Barometr Firm Rodzinnych, KPMG 2020)

 

  • Umowa darowizny – służy nieodpłatnemu przekazywaniu majątku pomiędzy członkami rodziny

 

  • Przekształcenie formy prawnej

 

  • Umowa wspólników – jest elastycznym rozwiązaniem pozwalającym na wprowadzenie licznych rozwiązań w zakresie relacji rodziny i firmy rodzinnej

 

  • Zmiany w umowie spółki – pozwala usankcjonować niektóre postanowienia konstytucji rodzinnej dotyczące spraw firmy rodzinnej

 

  • Konstytucja rodzinna

 

  • Intercyza – wprowadza umowny ustrój majątkowy pomiędzy członkami rodziny a ich małżonkami

 

  • Testament – zawiera rozrządzenia dotyczące majątku spadkodawcy

 

  • Zapis windykacyjny (pod testamentem) – rozrządzenie testamentowe, mocą którego spadkodawca postanawia, że oznaczona osoba – spadkobierca testamentowy lub ustawowy nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku, przedmiotem zapisu może być konkretna rzecz/prawo

 

  • Polecenie (pod zapisem) – obowiązek określonego działania lub zaniechania nałożony na spadkobiercę lub zapisobiorcę

Przekazanie własności

 

FORMY

  • Darowizna
  • Sprzedaż członkom rodziny
  • Inna umowa cywilno-prawna
  • Testament
  • Dziedziczenie ustawowe

 

SPOSOBY

  • Częściowe
  • Stopniowe
  • Jednorazowe
  • Całkowite

 

 

Przekazanie władzy

 

FORMY

  • Jednemu potomkowi
  • Kilkorgu dzieciom z ustanowionym przywództwem
  • Kilkorgu dzieciom bez ustanowionym przywództwa
  • Dalszej rodzinie
  • Menadżerowi spoza rodziny

 

SPOSOBY

  • Opóźniające
  • Naprzemienne
  • Stopniowe przyspieszające
  • Czasowe (na określony czas)
  • Niespodziewane (nagłe zdarzenie)

 

Formy korporacyjne służące ochronie biznesu, służące ograniczeniu osobistej odpowiedzialności przedsiębiorcy/wspólników oraz zabezpieczenie majątku firmy rodzinnej przed rozdrobnieniem:

 

  • z wykorzystaniem spółki celowej;

 

  • z wykorzystaniem struktury holdingowej (minimalizującej wpływ nieudanej sukcesji na działalność spółki operacyjnej);

 

  • z wykorzystaniem funduszu inwestycyjnego (zabezpieczającego interesy majątkowe członków rodziny nie angażujących się w sprawy firmy);

 

  • z wykorzystaniem fundacji rodzinnej (zabezpieczającej majątek przed egzekucją – majątek fundacji nie wchodzi w skład masy spadkowej).

Procedury SOS w firmach

Większość przedsiębiorstw nie ma żadnych procedur, które określiłyby postępowanie w sprawach biznesowych i spadkowych w przypadku nieoczekiwanej śmierci lub niesprawności kluczowych osób, pełniących funkcje kierownicze.

 

Sytuacja nagłej sukcesji oznacza, że w wyniku niespodziewanej śmierci właściciela firmy rodzinnej, osoby kluczowej w firmie, zaistniała potrzeba przeprowadzenia szybkiej, wymuszonej tą okolicznością sukcesji. Sukcesji niezaplanowanej, nieprzygotowanej i w związku z tym rodzącej wiele dodatkowych trudności. Odejście kluczowej osoby całkowicie zmienia sytuację w firmie i rodzinie. Nieprzygotowana firma z dnia na dzień zostaje bez przywódcy.

 

  • Mam działalność „na imię i nazwisko” – czy ona ulegnie likwidacji?

 

  • Mam spółkę – czy ona ulegnie likwidacji, a jeśli nie – kto przejmie moje udziały, kto będzie wykonywać z nich prawa? Jak uniknąć paraliżu decyzyjnego w sytuacji nagłej utraty przywódcy?

 

  • „Pół firmy” jest w moim laptopie – czy ktoś będzie mógł się do niego dostać i jak?

 

  • Co z kontraktami? Czy firma zachowa warunki handlowe, które zawdzięczam długoletnim znajomościom służbowym i prywatnym?

 

  • Sam puszczam wszystkie przelewy – kto i jak zapłaci zobowiązania?

 

  • Najważniejsze dokumenty trzymam w sejfie – czy i kto będzie mógł go otworzyć?

Kancelaria Ostrowski i Wspólnicy, pełniąc rolę doradcy sukcesyjnego wspiera Państwa w ułożeniu strategii sukcesji, dostosowaniu modeli i rozwiązań prawnych oraz w jej przeprowadzeniu i zabezpieczeniu przedsiębiorstwa poprzez:

 

  • wsparcie w opracowaniu strategii sukcesji – zebranie celów, wartości i obaw rodzinnych – ustalenie założeń sukcesji,
  • identyfikację majątku i opracowanie modeli jego zabezpieczenia,
  • opracowanie planu rozwiązań prawnych spełniających przyjęte założenia sukcesji,
  • wdrożenie przyjętych rozwiązań poprzez uporządkowanie struktury prawnej firmy oraz kapitałowej wspólników we współpracy z doradcami finansowymi, brokerami ubezpieczeniowymi, psychologami oraz audytorami,
  • opracowywanie testamentów (w tym zapisów i poleceń) oraz przeprowadzanie transakcji pomiędzy członkami rodziny,
  • doradztwo podatkowe.

 

Jako element doradztwa sukcesyjnego lub oddzielną usługę oferujemy także opracowanie oraz wdrożenie procedur odpowiadających na pytanie co zrobić w sytuacjach nagłych, w momencie śmierci czy choroby właściciela.

 

W sytuacji nagłej sukcesji pomagamy wybrać ścieżkę przejścia od stanu zaskoczenia, niepewności i dezorientacji do stanu uporządkowania.